Sperm Sağlığı ve Spermiyogram Nedir?

Sperm ve semen nedir

Sperm, erkek üreme hücresidir; tıp dilinde spermatozoon adıyla anılır. Baş, orta parça ve kuyruk olmak üzere üç bölümden oluşur. Baş bölümünde kalıtsal bilgi taşınır, orta parça hareket için gereken enerjiyi üretir, kuyruk ise hücreyi ileri doğru yüzdürür.

Üretim testislerin içindeki seminifer tübül denen ince kanalcıklarda gerçekleşir. Bir hücrenin bölünmeyle başlayıp olgun sperme dönüşmesi yaklaşık 64 ile 74 gün sürer; ardından epididim adı verilen kıvrımlı kanalda hareket yeteneğini kazanır. Bu uzun döngü, sperm sağlığıyla ilgili bir değişikliğin sonuçlara aylar sonra yansımasının da açıklamasıdır: bugünkü bir ateşli hastalığın ya da yoğun bir sıcak temasının izi, iki üç ay sonraki incelemede görülebilir.

Semen ise yalnızca sperm hücrelerinden ibaret değildir. Boşalma sırasında hücreler, veziküla seminalis ve prostat gibi salgı bezlerinin sıvısıyla karışır. Bu sıvı hücreleri taşır, besler ve idrar yolunun asidik ortamına karşı korur. Sıvının büyük bölümü salgı bezlerinden gelir; hücreler hacmin çok küçük bir kısmını oluşturur.

Spermiyogram nedir, ne ölçer

Spermiyogram, semen analizi olarak da bilinen laboratuvar incelemesidir. Erkek üreme sağlığının değerlendirilmesinde ilk basamak sayılır. Örnek genellikle laboratuvarda ayrılmış bir odada verilir; bekleme süresi uzarsa hareketlilik ölçümü yanıltıcı olabileceği için örneğin kısa sürede incelenmesi istenir. Analiz öncesinde çoğunlukla 2 ile 7 günlük bir cinsel perhiz önerilir; sürenin çok kısa ya da çok uzun olması sonucu değiştirebilir.

İncelemede bakılan başlıca değerler şunlardır:

• Hacim: Verilen semenin mililitre cinsinden miktarı.
• Konsantrasyon: Bir mililitredeki sperm hücresi sayısı.
• Toplam sayı: Örneğin tamamındaki hücre sayısı.
• Hareketlilik: Hareket eden hücrelerin oranı ve bunların ne kadarının ileri doğru ilerlediği.
• Morfoloji: Beklenen yapıda görünen hücrelerin yüzdesi.
• Canlılık: Canlı hücrelerin oranı.
• pH ve görünüm: Örneğin asitlik derecesi, sıvılaşma süresi ve içindeki iltihap hücrelerinin varlığı.

Sonuç raporundaki referans değerler, Dünya Sağlık Örgütü'nün geniş bir grup üzerinde yaptığı ölçümlerden türetilmiş alt sınırlardır. Bu sınırların altında kalmak tek başına kesin bir yargı anlamına gelmez, üstünde olmak da tek başına güvence vermez. Değerler kişiden kişiye ve aynı kişide örnekten örneğe belirgin biçimde değişir; bu yüzden hekimler tek bir sonuca dayanarak karar vermez ve genellikle birkaç hafta arayla ikinci bir inceleme ister. Sonucun yorumu, kişinin öyküsü ve muayenesiyle birlikte yapılır.

Spermiyogram tek başına bir teşhis aracı değildir; erkek üreme sağlığının değerlendirilmesinde ilk halkadır. Hekim gerekli gördüğünde hormon incelemeleri, testis ultrasonu, idrar ve enfeksiyon tetkikleri ya da genetik incelemeler isteyebilir. Evde kullanılan hazır testler çoğunlukla yalnızca hücre yoğunluğu hakkında kaba bir bilgi verir; hareketlilik, yapı ve canlılık gibi değerleri ölçmez, bu nedenle laboratuvar incelemesinin yerini tutmaz.

Sperm sağlığını etkileyen etkenler

Isı. Testisler vücut sıcaklığının biraz altındaki bir sıcaklıkta çalışır. Uzun süreli sıcak su banyosu, sık sauna kullanımı, kucakta uzun süre dizüstü bilgisayar tutmak ve sıcak ortamda çalışmak, üretim üzerinde etkisi araştırılan başlıklardır.

Sigara, alkol ve madde kullanımı. Sigara içiciliği ve yoğun alkol tüketimi, semen değerleriyle ilişkisi çok sayıda çalışmada incelenmiş etkenlerdir.

Kilo ve hareketsizlik. Aşırı kilo hormon dengesini etkileyebilir. Düzenli fiziksel etkinlik genel sağlık açısından yararlıdır; aşırı ve uzun süreli bisiklet gibi bölgeye baskı uygulayan etkinlikler ise ayrı olarak değerlendirilir.

Anabolik steroid ve dışarıdan testosteron kullanımı. Hekim denetiminde olmayan bu kullanımlar sperm üretimini baskılayabilir; etkinin bırakıldıktan sonra ne kadar sürede geri döndüğü kişiye göre değişir.

Tıbbi durumlar. Varikosel denilen toplardamar genişlemesi, geçirilmiş testis ameliyatları, doğuştan inmemiş testis öyküsü, ergenlik sonrası geçirilen kabakulak, üreme yollarını ilgilendiren enfeksiyonlar, şeker hastalığı ve tiroit hastalıkları bu başlık altında sayılır. Bazı ilaç tedavileri ile kemoterapi ve ışın tedavisi de üretimi etkileyebilir.

Çevresel etkenler. Tarım ilaçları, ağır metaller, bazı çözücüler ve endüstriyel kimyasallarla yoğun temas araştırma konusudur.

Uyku, stres ve geçirilen hastalıklar. Düzensiz uyku ve uzun süren yoğun stres, hormon dengesiyle ilişkisi araştırılan başlıklardır. Yüksek ateşle seyreden bir enfeksiyondan sonra semen değerlerinde geçici düşüşler bildirilmiş, bu değişikliklerin genellikle birkaç ay içinde eski düzeyine yaklaştığı gözlenmiştir. Bu nedenle yakın zamanda ateşli bir hastalık geçirdiyseniz, örnek verirken bunu laboratuvara ve hekiminize belirtmeniz sonucun doğru yorumlanmasına yardımcı olur.

Yaş. Erkeklerde üretim ileri yaşlarda da sürer, ancak hacim, hareketlilik ve kalıtsal bilgi bütünlüğü açısından yaşla birlikte kademeli değişiklikler bildirilmiştir.

Günlük yaşamda dikkat edilenler

Genel sağlığı destekleyen alışkanlıklar üreme sağlığı için de geçerlidir: sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, dengeli beslenmek, uyku düzenini korumak, kilo yönetimi ve düzenli fiziksel etkinlik. Uzun süreli sıcak temasından kaçınmak ve kronik hastalıkları hekim izleminde tutmak da bu çerçevededir.

Düzenli olarak ilaç kullanıyorsanız, bu ilaçların üreme sağlığıyla ilişkisini hekiminize sorabilirsiniz; hiçbir ilacı kendi kararınızla bırakmayınız. Herhangi bir ürün kullanmadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışmanız yerinde olur.

İnternette dolaşan kesin sonuç vaat eden yöntemlere karşı temkinli olmak gerekir. Üretim döngüsünün uzunluğu nedeniyle yaşam düzeniyle ilgili değişikliklerin sonuçlara yansıması için genellikle birkaç ay geçmesi beklenir.

Ne zaman hekime başvurulmalı

Aşağıdaki durumlarda bir üroloji hekimine başvurmak yerinde olur:

• Korunmasız ve düzenli ilişkiye rağmen bir yıl içinde gebelik oluşmaması; eşin yaşı 35'in üzerindeyse bu süre altı ay kabul edilir.
• Testiste ağrı, şişlik, sertlik ya da elle fark edilen bir kitle.
• Kasıkta ya da testis çevresinde solucan yumağını andıran damar genişlemesi hissi.
• Boşalma sırasında ağrı, semen miktarında belirgin değişiklik ya da semende kan görülmesi.
• Cinsel işlevle ilgili yakınmalar, kıllanmada azalma gibi hormonal değişiklik işaretleri.
• Testis ameliyatı, inmemiş testis, ergenlik sonrası kabakulak, kemoterapi ya da ışın tedavisi öyküsü.
• İdrar yaparken yanma ve sık idrara çıkma gibi yakınmaların eklenmesi; bu konuda dizüri yazımız genel bir çerçeve sunar. Yaşla birlikte ortaya çıkan idrar yakınmaları için prostat büyümesi yazımıza da bakabilirsiniz.

Üreme sağlığı bir çiftin ortak konusudur; değerlendirme çoğu zaman iki tarafı birlikte kapsar. Bu sayfa genel bilgi amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi için hekiminize, ilaç kullanımıyla ilgili sorularınız için eczacınıza başvurunuz.

Sık sorulan sorular

Spermiyogram öncesinde kaç gün perhiz gerekir?

Genellikle 2 ile 7 günlük bir cinsel perhiz istenir. Sürenin çok kısa olması hücre sayısını, çok uzun olması ise hareketlilik değerlerini etkileyebilir. Laboratuvarın verdiği yönergeye uymak ve aynı koşulu tekrar incelemede de korumak sonucu karşılaştırılabilir kılar.

Tek bir spermiyogram sonucu kesin midir?

Hayır. Semen değerleri aynı kişide örnekten örneğe belirgin biçimde değişebilir; ateşli bir hastalık, yorgunluk ya da perhiz süresi sonucu etkileyebilir. Bu nedenle hekimler genellikle birkaç hafta arayla ikinci bir inceleme ister ve sonucu öykü ve muayeneyle birlikte yorumlar.

Sıcak duş, sauna ve dizüstü bilgisayar sperm sağlığını etkiler mi?

Testisler vücut sıcaklığının biraz altında çalışır; bu yüzden uzun süreli ve tekrarlayan sıcak teması araştırılan bir başlıktır. Kısa süreli olağan temaslardan çok, düzenli ve uzun süren maruziyet konu edilir. Kişisel durumunuzu hekiminizle konuşmanız yerinde olur.

Sonuç referans değerlerin altındaysa ne anlama gelir?

Referans değerler bir geçme ya da kalma sınırı değil, geniş bir grup üzerinde yapılan ölçümlerden türetilmiş alt sınırlardır. Altında kalmak tek başına kesin bir yargı oluşturmaz; değerlendirmeyi öykü, muayene ve gerektiğinde ek incelemelerle birlikte hekim yapar.

Yaş erkeklerde üreme sağlığını etkiler mi?

Üretim ileri yaşlarda da sürer. Yine de hacim, hareketlilik ve kalıtsal bilgi bütünlüğü açısından yaşla birlikte kademeli değişiklikler bildirilmiştir. Bu değişikliklerin kişisel karşılığı hekim değerlendirmesiyle anlaşılır.

Anabolik steroid kullanımı sperm üretimini etkiler mi?

Hekim denetiminde olmayan anabolik steroid ya da dışarıdan testosteron kullanımı sperm üretimini baskılayabilir. Bu tür bir kullanımınız varsa hekiminize bildirmeniz, değerlendirmenin doğru yapılabilmesi açısından önemlidir.

Aymed İlaç Sanayi, üroloji ve nefroloji alanlarında ruhsatlı beşeri tıbbi ürünler üretmektedir. Bu sayfa tanı veya tedavi önerisi içermez; genel sağlık bilgisi amaçlıdır.