Turna Yemişi (Cranberry) ve D-Mannoz Nedir?

Turna yemişi nedir

Turna yemişi, botanik adıyla Vaccinium macrocarpon, Kuzey Amerika kökenli, asidik ve sulak topraklarda yetişen bodur bir çalının parlak kırmızı meyvesidir. Türkçede çoğunlukla İngilizce adıyla cranberry diye anılır. Sık karşılaşılan bir karışıklığı baştan gidermek gerekir: turna yemişi, Anadolu'da yetişen ve Cornus mas adını taşıyan kızılcıkla aynı bitki değildir; ikisi farklı familyalardandır. Turna yemişinin gerçek akrabaları yaban mersini ve kırmızı yaban mersinidir (Vaccinium cinsi).

Meyvenin tadı belirgin biçimde ekşi ve buruktur; bu yüzden taze olarak az tüketilir. Piyasada daha çok meyve suyu, kurutulmuş meyve, konsantre, toz ve standardize ekstre biçiminde bulunur.

Hasat yöntemi, meyvenin fotoğraflardan tanınan görüntüsünü de açıklar: olgunlaşma sonunda tarlalar suyla doldurulur, meyveler içlerindeki küçük hava boşlukları sayesinde yüzeye çıkar ve suyun üstünden toplanır. Dünya üretiminin büyük bölümü Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Şili'de gerçekleşir; Türkiye'ye ürün çoğunlukla kurutulmuş meyve, konsantre ya da ekstre biçiminde gelir.

Bileşiminde en çok konuşulan grup proantosiyanidinlerdir (kısaca PAC). Bunlar, birbirine bağlanmış flavonoid birimlerinden oluşan bitkisel bileşiklerdir; turna yemişini üzüm çekirdeği gibi başka PAC kaynaklarından ayıran özellik, zincirlerdeki bağların önemli bir bölümünün A tipi olması, yani ikili bir bağla kurulmasıdır. Meyve ayrıca kırmızı rengi veren antosiyaninleri, kuersetin gibi flavonolleri, benzoik asit, kinik asit, sitrik asit ve malik asit gibi organik asitleri, C vitaminini ve çözünür lifi taşır.

D-mannoz nedir

D-mannoz, altı karbonlu basit bir şekerdir. Glukozla neredeyse aynı formüle sahiptir; aradaki tek fark, ikinci karbon atomundaki hidroksil grubunun ters yönde durmasıdır. Kimyada bu ilişkiye epimerlik denir. Doğada elma, şeftali, portakal, yaban mersini ve turna yemişi gibi meyvelerde küçük miktarlarda bulunur; ticari olarak genellikle bitkisel kaynaklı mannan adlı şeker polimerinin parçalanmasıyla elde edilir.

Mannoz insan vücuduna yabancı bir madde değildir. Hücre yüzeyindeki glikoproteinlerin şeker zincirlerinde doğal bir yapı taşı olarak yer alır ve vücut onu glukozdan kendisi üretebilir. Ağızdan alındığında bir bölümü ince bağırsaktan emilir; emilen kısmın büyük çoğunluğu enerji için yakılmak yerine değişmeden idrarla atılır. Kan şekeri üzerindeki etkisi eşit miktardaki glukoza göre sınırlıdır, ancak yok değildir.

Bu iki özellik, yani vücutta metabolize edilmeden idrara geçmesi ve şeker yapısını koruması, D-mannoz üzerine yapılan araştırmaların neden idrar yollarıyla ilgili olduğunu açıklar.

Araştırmalarda incelenen konular

Bilimsel yazında bu iki bileşen çoğunlukla bakterilerin yüzeylere tutunması başlığı altında incelenir. Bağırsak kökenli bazı bakteriler, yüzeylerinde fimbriya denen ince tüycük benzeri uzantılar taşır. Bu uzantıların ucundaki proteinler, doku yüzeyindeki belirli şeker yapılarını anahtar-kilit ilişkisiyle tanır. Tip 1 fimbriyanın ucundaki FimH proteininin mannoz içeren yapılara bağlanması, yapısal biyoloji çalışmalarında ayrıntılı biçimde tarif edilmiş bir örnektir. İdrarda serbest hâlde bulunan mannozun bu tanıma sürecinde ne yaptığı, hücre kültürü ve hayvan modellerinde araştırılan bir sorudur.

Turna yemişindeki A tipi proantosiyanidinler ise laboratuvar ortamında, P tipi fimbriyalarla ilişkilendirilen tutunma üzerinden çalışılmıştır. Meyvenin tüketiminden sonra idrar bileşiminde ölçülen değişiklikler, örneğin hippürik asit ve fenolik metabolit düzeyleri, ayrı bir araştırma başlığıdır. İdrarın asitlik derecesiyle ilgili genel bilgi idrar pH değeri yazısında yer alır.

Laboratuvar bulgularının günlük hayattaki karşılığı hâlâ araştırma konusudur. İnsanlarda yapılan çalışmaların sonuçları tekdüze değildir; kullanılan ürünlerin proantosiyanidin içeriği, günlük miktar ve kullanım süresi çalışmadan çalışmaya değiştiği için karşılaştırma yapmak güçtür. Bu nedenle bilimsel kurumlar alanı halen "araştırması süren" başlığı altında değerlendirir ve tek bir çalışmadan kesin sonuç çıkarmak doğru olmaz.

Gıdada ve takviyede kullanımı

Turna yemişi gıda olarak en çok meyve suyu biçiminde tüketilir. Saf meyve suyu çok ekşi olduğundan ticari ürünlerin büyük bölümü şekerle ya da başka meyve sularıyla tatlandırılır; etiketteki meyve suyu oranı ürünler arasında ciddi biçimde değişir. Kurutulmuş meyve genellikle şeker şurubuna yatırılarak hazırlanır. Kuzey Amerika mutfağında meyve, et yemeklerinin yanında sos olarak da yer bulur.

Takviye edici gıda alanında turna yemişi ekstresi ve D-mannoz, tek başlarına ya da bir arada, idrar yolu sağlığını desteklemek amacıyla yaygın biçimde kullanılan bileşenlerdir; bu bileşenler üzerine araştırmalar sürmektedir. Ekstrelerde etiketin okunması önemlidir: standardize ürünlerde proantosiyanidin miktarı miligram cinsinden bildirilir ve "meyve suyu eşdeğeri" gibi ifadeler tek başına içerik hakkında yeterli bilgi vermez. D-mannoz genellikle suda kolayca çözünen toz ya da tablet biçiminde bulunur ve hafif tatlıdır.

Saklama açısından turna yemişi ürünleri ışıktan ve nemden korunmalı, ambalaj açıldıktan sonra etiketteki koşullara uyulmalıdır. Polifenoller ısı ve uzun süreli hava temasıyla zamanla azalabildiğinden, ekstrelerde kapağın sıkı kapatılması ve son kullanma tarihinin izlenmesi yerinde olur.

Sağlıkla ilgili sorularınız için hekiminize ya da eczacınıza danışabilirsiniz.

Dikkat edilmesi gerekenler

Kan sulandırıcı ilaçlar. Varfarin gibi K vitamini karşıtı ilaçları kullanan kişilerde turna yemişi suyuyla ilgili etkileşim bildirimleri bulunmaktadır. Bu ilaçları kullanıyorsanız turna yemişi ürünlerini hekiminize ya da eczacınıza danışmadan düzenli olarak tüketmeyiniz.

Oksalat içeriği. Turna yemişi oksalat taşıyan meyvelerdendir. Kalsiyum oksalat taşı öyküsü olan kişilerin tüketim miktarını hekimiyle konuşması yerinde olur; konunun genel çerçevesi böbrek taşı yazısında anlatılmıştır.

Şeker yükü. Ticari meyve suları ve şekerlenmiş kurutulmuş meyve önemli miktarda ilave şeker içerebilir. D-mannoz da adı üstünde bir şekerdir. Kan şekerini izleyen kişilerin etiketi okuması ve eczacısına danışması önerilir.

Sindirim yakınmaları. Yüksek miktarlarda alındığında bazı kişilerde şişkinlik, gaz ve gevşek dışkı bildirilmiştir.

Özel durumlar. Gebelik ve emzirme döneminde, çocuklarda ve böbrek işlevleri bozuk olan kişilerde takviye kullanımı hekim değerlendirmesi gerektirir.

Ateş, yan ağrısı, idrarda kan, bulantı ve kusma gibi belirtiler ya da idrar yaparken yanma yakınmasının sürmesi gecikmeden hekime başvurmayı gerektirir. Bu sayfa genel bilgi amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi için hekiminize, ilaç kullanımıyla ilgili sorularınız için eczacınıza başvurunuz.

Sık sorulan sorular

Turna yemişi ile kızılcık aynı meyve midir?

Hayır. Turna yemişi (cranberry, Vaccinium macrocarpon) funda familyasından bir bitkinin meyvesidir ve yaban mersininin akrabasıdır. Anadolu'da yetişen kızılcık ise Cornus mas adını taşıyan bambaşka bir türdür. Adların benzerliği yüzünden sıkça karıştırılırlar.

D-mannoz bir şeker midir, kan şekerini yükseltir mi?

D-mannoz altı karbonlu basit bir şekerdir ve glukozun epimeridir. Emilen kısmın büyük çoğunluğu değişmeden idrarla atıldığı için kan şekeri üzerindeki etkisi eşit miktardaki glukoza göre sınırlıdır, ancak yok değildir. Kan şekerini izleyen kişilerin hekimine ya da eczacısına danışması yerinde olur.

Turna yemişi suyu mu, ekstre mi tercih edilmeli?

İkisi içerik bakımından aynı değildir. Ticari meyve sularında meyve suyu oranı ve ilave şeker miktarı ürüne göre çok değişir; standardize ekstrelerde ise proantosiyanidin miktarı miligram cinsinden bildirilir. Size uygun ürün için eczacınıza danışabilirsiniz.

Turna yemişi ilaçlarla etkileşir mi?

Varfarin gibi K vitamini karşıtı kan sulandırıcıları kullanan kişilerde turna yemişi suyuyla ilgili etkileşim bildirimleri vardır. Düzenli ilaç kullanıyorsanız, herhangi bir takviyeye başlamadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışınız.

Böbrek taşı öyküsü olanlar turna yemişi tüketebilir mi?

Turna yemişi oksalat taşıyan meyvelerdendir; kalsiyum oksalat taşı öyküsü olan kişilerin tüketim miktarını hekimiyle konuşması önerilir. Taş türlerine ve beslenmeye ilişkin genel bilgi böbrek taşı yazımızda yer alır.

Proantosiyanidin nedir, neden A tipi olması vurgulanır?

Proantosiyanidinler birbirine bağlanmış flavonoid birimlerinden oluşan bitkisel bileşiklerdir. Turna yemişinde zincirlerdeki bağların önemli bir bölümü ikili bağla kurulur ve buna A tipi denir. Laboratuvar çalışmalarında bu bağ türü ayrı olarak incelendiği için etiketlerde de belirtilir.

Aymed İlaç Sanayi, üroloji ve nefroloji alanlarında ruhsatlı beşeri tıbbi ürünler üretmektedir. Bu sayfa tanı veya tedavi önerisi içermez; genel sağlık bilgisi amaçlıdır.