Maca ve Ginseng Nedir?

Maca nedir

Maca, botanik adıyla Lepidium meyenii, turpgiller (Brassicaceae) familyasından bir bitkidir; turp, hardal ve lahanayla aynı aileden gelir. Peru And Dağları'nın 3.800 ile 4.500 metre arasındaki yaylalarında, gece donlarının ve güçlü güneşin birlikte görüldüğü sert koşullarda yetiştirilir. Yenen kısmı toprak altındaki şişkin gövdedir; botanikte buna hipokotil denir ve kök ile gövdenin birleştiği bölgeden gelişir.

Hasat edilen gövdeler geleneksel yöntemde açık havada güneşte kurutulur, sonra öğütülerek una çevrilir. Peru mutfağında bu un çorbaya, lapaya ve sıcak içeceklere karıştırılır. Dış kabuk rengine göre sarı, kırmızı ve siyah maca ayrımı yapılır; bu ayrım aynı türün renk çeşitlerini gösterir, ayrı türleri değil.

Yüksek rakım, bitkinin tarımını da belirler. Ekim ile hasat arasında genellikle yedi ile dokuz ay geçer, hasat sonrasında toprak uzun bir dinlenme dönemine bırakılır. Kurutulmuş gövde, nem almadığı sürece yıllarca saklanabilecek kadar dayanıklıdır; geleneksel tarımda bu dayanıklılık, ürünün yüksek yaylalardan pazara ulaşmasını sağlayan temel özelliktir.

Türkçede zaman zaman Peru ginsengi adına rastlanır. Bu ad yalnızca ticari bir benzetmedir: maca ile ginseng arasında botanik bir akrabalık yoktur, iki bitki farklı familyalardandır ve bileşimleri de birbirine benzemez.

Ginseng nedir

Ginseng denince çoğunlukla Panax ginseng, yani Kore ya da Asya ginsengi anlaşılır. Araliaceae familyasından, çok yıllık, yavaş büyüyen bir bitkidir; kökü hasat edilebilir olgunluğa genellikle dört ile altı yılda ulaşır. Kök çoğu zaman insan gövdesini andıran çatallı biçimiyle tanınır ve bitkinin Doğu Asya kültüründeki yerini bu görüntü pekiştirmiştir. Cins adı olan Panax, Yunanca "tümü" ve "ilaç" sözcüklerinden türetilmiştir; ad, bitkinin geleneksel yazındaki konumunu yansıtan tarihsel bir seçimdir.

Ad karışıklığı bu alanda da sıktır. Panax quinquefolius Amerikan ginsengidir ve ayrı bir türdür. Piyasada Sibirya ginsengi diye anılan Eleutherococcus senticosus ise Panax cinsinden bile değildir; gerçek bir ginseng sayılmaz. Etiket okurken Latince adın aranması bu yüzden önemlidir.

Hasat sonrası işleme, ürünün adını doğrudan belirler. Yıkanıp doğrudan kurutulan köke beyaz ginseng, buharda işlendikten sonra kurutulan köke kırmızı ginseng denir. Buhar işlemi sırasında ısı, kökteki bazı bileşikleri kimyasal olarak değiştirir; bu yüzden iki ürünün bileşik profili aynı bitkiden gelmesine karşın farklıdır.

Ginseng tarımı da uzun soluklu bir iştir. Tohumun çimlenmesi için soğuk bir bekleme dönemi gerekir, fide yarı gölge ister ve aynı tarlada arka arkaya ekim yapılamaz. Bu koşullar ürünün maliyetini ve kökün yaşına göre sınıflandırılmasını açıklar; ticarette kökün kaç yıllık olduğu çoğu zaman ayrıca belirtilir.

Öne çıkan bileşikler

Macada en çok konuşulan grup makamidlerdir. Bunlar yağ asitlerinin benzilamid türevleridir ve bugüne kadar bitkide yalnızca bu türde tanımlanmış bileşiklerdendir; bu nedenle standardizasyon çalışmalarında belirteç olarak kullanılırlar. Yanlarında makaenler adı verilen doymamış yağ asitleri, turpgillere özgü glukozinolatlar (özellikle glukotropaeolin), bitkisel steroller, alkaloidler ve nişasta bulunur.

Ginsengin belirteç bileşikleri ise ginsenozidlerdir. Ginsenozidler, dammaran iskeletli triterpen saponinlerdir; Rb1, Rb2, Rc, Rd, Re ve Rg1 gibi harf ve rakam birleşimleriyle adlandırılırlar. Kökte ayrıca polisakkaritler, poliasetilenler, peptitler ve uçucu bileşikler yer alır. Standardize ekstrelerde etiket çoğunlukla toplam ginsenozid yüzdesini bildirir; bu değer farklı ürünleri karşılaştırmanın en somut yoludur.

Araştırmalarda incelenen konular

Her iki bitki de bilimsel yazında geniş biçimde ele alınmıştır. Maca üzerine yapılan çalışmalar çoğunlukla genel iyilik hâli, günlük enerji algısı, ruh hâli ve fiziksel dayanıklılık başlıkları altında toplanır. Ginseng çalışmaları ise yorgunluk algısı, zihinsel performans, strese uyum ve bağışıklık göstergeleri gibi konuları inceler.

Bu literatürü okurken üç noktanın akılda tutulması gerekir. Birincisi, çalışmalarda kullanılan hazırlıklar birbirinden çok farklıdır: kurutulmuş toz, jelatinize toz ve standardize ekstre aynı miktarda aynı bileşiği taşımaz. İkincisi, doz aralıkları ve kullanım süreleri çalışmadan çalışmaya değişir. Üçüncüsü, katılımcı sayıları çoğu çalışmada sınırlıdır. Bu nedenle sonuçlar henüz tek bir tabloda toplanmış değildir ve araştırmalar sürmektedir.

Etiketlerde ve tanıtım metinlerinde sık geçen adaptojen sözcüğü de bu başlık altında değerlendirilir. Terim, yirminci yüzyıl ortasında bitkisel araştırma yazınında ortaya çıkmış tarihsel bir sınıflandırmadır; bugünkü mevzuatta tanımlı bir kategori karşılığı yoktur. Bir ürünün etiketinde bu sözcüğün geçmesi, onun için ayrı bir onay verildiği anlamına gelmez.

Gıdada ve takviyede kullanımı

Maca, kaynağında bir besindir: un hâline getirilmiş gövde yüzyıllardır günlük beslenmenin parçasıdır. Uluslararası pazarda ise daha çok kurutulmuş toz, jelatinize toz, kapsül ve standardize ekstre biçiminde bulunur. Jelatinize maca, ısı ve basınç uygulanarak nişastası parçalanmış tozdur; adı jelatinle ilgili değildir, hayvansal bir bileşen içermez.

Ginseng geleneksel olarak dilimlenip demlenir ya da çorbada kaynatılır. Ticari ürünlerde kurutulmuş kök, toz, kapsül ve sıvı ekstre biçimleri yaygındır. Türkiye'de her iki bitki de büyük ölçüde takviye edici gıda kategorisinde, etiketinde bileşen adı ve miktarı bildirilerek sunulur; bir üründe hangi formun ne kadar bulunduğu etiketten okunabilir. Maca ve ginseng, genel sağlığı ve günlük canlılığı desteklemek amacıyla dünya genelinde yaygın olarak kullanılır ve bu alandaki araştırmalar sürmektedir.

Dikkat edilmesi gerekenler

Tiroit. Maca turpgiller familyasındandır ve bu ailenin bitkilerinde bulunan glukozinolatları taşır. Tiroit hastalığı olan ya da iyot alımı sınırlı olan kişilerin kullanım kararını hekimleriyle vermesi yerinde olur.

İlaç etkileşimi. Ginsengle ilgili olarak kan sulandırıcılar, kan şekerini düşüren ilaçlar ve merkezi sinir sistemini uyaran maddelerle etkileşim bildirimleri vardır. Düzenli ilaç kullanan kişilerin herhangi bir takviyeye başlamadan önce hekimine ya da eczacısına danışması gerekir. Planlanmış bir ameliyat varsa kullanılan tüm takviyelerin cerrahi ekibe bildirilmesi önemlidir.

Bildirilen istenmeyen etkiler. Ginsengde uykuya dalmakta güçlük, baş ağrısı ve mide rahatsızlığı; macada ise seyrek olarak sindirim yakınmaları bildirilmiştir.

Özel durumlar. Gebelik ve emzirme döneminde, çocuklarda ve süregelen bir hastalığı olan kişilerde kullanım hekim değerlendirmesi gerektirir. Tanı konmuş bir sağlık durumu olanlar, kullanmadan önce hekimlerine danışmalıdır; ürünler hakkındaki sorularınız için eczacınıza başvurabilirsiniz.

Bu sayfa genel bilgi amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi için hekiminize, ilaç kullanımıyla ilgili sorularınız için eczacınıza başvurunuz.

Sık sorulan sorular

Maca ile ginseng aynı bitki midir?

Hayır. Maca turpgiller familyasından Lepidium meyenii, ginseng ise Araliaceae familyasından Panax ginseng türüdür. Aralarında botanik bir akrabalık yoktur. Macaya zaman zaman Peru ginsengi denmesi ticari bir benzetmedir ve iki bitkinin aynı olduğu anlamına gelmez.

Kırmızı ginseng ile beyaz ginseng arasındaki fark nedir?

Fark bitkide değil, hasat sonrası işlemededir. Yıkanıp doğrudan kurutulan köke beyaz ginseng, buharda işlendikten sonra kurutulan köke kırmızı ginseng denir. Buhar sırasındaki ısı kökteki bazı bileşikleri değiştirdiği için iki ürünün bileşik profili birbirinden farklıdır.

Etiketteki ginsenozid yüzdesi ne anlama gelir?

Ginsenozidler ginsengin belirteç bileşikleridir. Standardize bir ekstrede etikette bildirilen yüzde, o üründeki toplam ginsenozid oranını gösterir ve farklı ürünleri karşılaştırmanın en somut ölçüsüdür. Kurutulmuş kök ve toz ürünlerde böyle bir standardizasyon çoğu zaman bulunmaz.

Jelatinize maca nedir, içinde jelatin var mıdır?

Jelatinize maca, ısı ve basınç uygulanarak nişastası parçalanmış maca tozudur. Ad, işlem sırasında oluşan kıvamdan gelir; ürün jelatin içermez ve hayvansal bir bileşen taşımaz.

Sibirya ginsengi gerçek bir ginseng midir?

Hayır. Sibirya ginsengi adıyla anılan Eleutherococcus senticosus, Panax cinsinden değildir ve gerçek bir ginseng sayılmaz. Etiket okurken Latince adın aranması bu tür karışıklıkları önler.

Maca veya ginseng kullanmadan önce hekime danışmak gerekir mi?

Düzenli ilaç kullanan, süregelen bir hastalığı olan, gebe ya da emziren kişiler ile çocuklarda kullanım kararı hekim değerlendirmesiyle verilmelidir. Planlanmış bir ameliyat varsa kullanılan takviyeler cerrahi ekibe bildirilmelidir.

Aymed İlaç Sanayi, üroloji ve nefroloji alanlarında ruhsatlı beşeri tıbbi ürünler üretmektedir. Bu sayfa tanı veya tedavi önerisi içermez; genel sağlık bilgisi amaçlıdır.