Osteoartrit (Kireçlenme) Nedir?

Nedir

Eklemlerde kemik uçlarını kaplayan, kaygan ve esnek dokuya kıkırdak denir. Kıkırdak hem yükü dağıtır hem de hareket sırasında sürtünmeyi en aza indirir. Bu dokunun zamanla incelmesi ve eklemin bütününde buna eşlik eden değişimlerle ortaya çıkan duruma osteoartrit, halk arasındaki adıyla kireçlenme denir.

"Kireçlenme" sözcüğü yanıltıcıdır: eklemde kireç birikmesi diye bir olay yoktur. Görülen değişim, kıkırdağın yıpranması ve buna karşılık kemiğin kenarlarında yeni kemik çıkıntılarının (osteofit) oluşmasıdır. Bugün osteoartrit yalnız bir aşınma sorunu olarak değil, kıkırdağın yanı sıra kemiği, eklem zarını, bağları ve çevredeki kasları birlikte ilgilendiren bir eklem hastalığı olarak tanımlanır. En sık diz, kalça, el parmakları ve omurga eklemlerini tutar.

Neden olur

Osteoartrit tek bir nedene bağlanamaz; eklem üzerindeki yükle o eklemin yükü taşıma kapasitesi arasındaki dengenin bozulmasıyla ortaya çıkar. En güçlü etken yaştır: yıllar içinde kıkırdağın onarım kapasitesi azalır. Kadınlarda, özellikle menopoz sonrası dönemde diz ve el osteoartriti daha sık görülür.

Değiştirilebilen etkenlerin başında kilo fazlalığı gelir. Fazla kilo diz ve kalça eklemine binen mekanik yükü artırır; ayrıca yağ dokusunun vücuttaki iltihabi süreçlerle ilişkisi nedeniyle etkisi yalnız mekanik değildir. Geçirilmiş eklem yaralanmaları (menisküs ve bağ yaralanmaları, eklem içine uzanan kırıklar), yıllara yayılan ağır kaldırma ve diz çökme gibi tekrarlayıcı mesleki yükler, kas gücünün azalması ve eklem şekil bozuklukları da riski artırır.

Kalıtımın payı özellikle el parmaklarındaki osteoartritte belirgindir; ailesinde benzer eklem değişimleri olan kişilerde daha erken yaşta görülebilir. Bazı eklem hastalıkları ve metabolik durumlar da eklemde ikincil osteoartrite yol açabilir. Bu nedenle yakınmaların kaynağını ayırt etmek hekim değerlendirmesini gerektirir.

Belirtileri

En tipik yakınma hareketle artan, dinlenmekle azalan ağrıdır. Başlangıçta yalnız merdiven inip çıkarken, uzun yürüyüşten sonra ya da çömelip kalkarken hissedilir; zamanla daha kısa etkinliklerde de ortaya çıkabilir. Ağrının gün içinde dalgalanması ve hava değişimleriyle artabilmesi sık bildirilen bir gözlemdir.

İkinci sık yakınma tutukluktur. Sabah kalkınca ya da bir süre hareketsiz oturduktan sonra eklemi hareket ettirmekte güçlük duyulur; bu his genellikle yarım saati aşmaz ve hareketle çözülür. Ayrıca eklemi oynatırken çıtırtı ya da sürtünme sesi (krepitasyon), hareket açıklığında azalma, ekleme dokunmakla duyarlılık ve zaman zaman şişlik görülebilir. El parmaklarında son eklemlerde sert kemiksi kalınlaşmalar oluşabilir.

Ayrım açısından önemli bir nokta vardır: iltihabi romatizmal hastalıklarda sabah tutukluğu genellikle bir saatten uzun sürer, birden çok eklemi genellikle simetrik biçimde tutar ve ateş, halsizlik gibi genel belirtiler eşlik edebilir. Osteoartritte ise tutukluk kısadır ve yakınma tutulan eklemle sınırlıdır. Bu ayrım tedavi yaklaşımını tümüyle değiştirdiği için kendi kendine tanı koymak doğru değildir.

Ne zaman hekime başvurulmalı

Şu durumlarda başvuru geciktirilmemelidir: eklemin kızarık, sıcak ve şiş olması, özellikle ateşle birlikteyse (eklem enfeksiyonu acil bir durumdur); düşme ya da darbe sonrası ekleme yük verememek ve şekil bozukluğu; ekleme ait gece dinlenirken de geçmeyen ağrı; ani ve belirgin şişme; açıklanamayan kilo kaybı ya da gece terlemesinin eşlik etmesi; birden çok eklemde simetrik şişlikle birlikte uzun süren sabah tutukluğu.

Acil olmayan durumlarda da, günlük etkinlikleri kısıtlayan, uykuyu bölen ya da haftalar içinde artan eklem ağrısı için hekime başvurulması önerilir. Yakınmayı "yaşın getirdiği doğal bir şey" sayarak ertelemek, kas gücünün azalmasına ve hareketten kaçınmaya yol açar; bu da yakınmaları zaman içinde daha da belirgin hâle getirebilir.

Tanı ve değerlendirme

Değerlendirme öykü ve muayeneyle başlar. Ağrının hangi hareketlerle arttığı, tutukluğun süresi, hangi eklemlerin tutulduğu, geçirilmiş yaralanmalar ve kullanılan diğer ilaçlar sorgulanır. Muayenede hareket açıklığı, hassasiyet, şişlik, çevre kasların gücü ve yürüyüş değerlendirilir.

Gerektiğinde istenen röntgen filminde eklem aralığında daralma, kemik kenarlarında çıkıntılar ve kemik yoğunluğunda artış görülebilir. Burada sık karşılaşılan bir yanılgı vardır: filmdeki değişimin derecesi ile ağrının şiddeti her zaman orantılı değildir. İleri düzeyde değişim gösteren bir eklem az yakınma verebilirken, hafif değişim belirgin ağrıya eşlik edebilir. Bu nedenle karar filme değil, kişinin yakınmalarına ve işlevine göre verilir.

Kan testleri osteoartrit tanısı koymak için değil, iltihabi romatizmal hastalıklar gibi diğer nedenleri ayırt etmek için istenir. Manyetik rezonans görüntüleme rutin bir inceleme değildir; belirli sorular için hekim uygun gördüğünde kullanılır. Tedavi planı yakınmaların şiddetine, tutulan eklemin işlevine, yaşa ve eşlik eden hastalıklara göre kişiye özel belirlenir; herkes için geçerli tek bir seçenek yoktur.

İzlem ve günlük yaşam

Hekim izlemi altındaki kişilerde günlük yaşamla ilgili genel düzenlemeler yakınmaların yönetiminde yardımcı olur. Bunların başında düzenli hareket gelir: eklemi çevreleyen kasları güçlendiren çalışmalar ve yürüyüş, bisiklet, su içi egzersiz gibi ekleme az yük bindiren etkinlikler çoğu kişi için uygundur. Hareketsizlik kas gücünü azalttığı için yakınmaların artmasıyla ilişkilidir; egzersiz programının kişiye göre düzenlenmesi hekim ya da fizyoterapist değerlendirmesiyle yapılır.

Kilo fazlalığı olan kişilerde kilo yönetimi, diz ve kalça yakınmalarının seyriyle ilişkili en güçlü değiştirilebilir etkendir. Bunun yanında uygun tabanlı ayakkabı, gerektiğinde baston gibi yardımcı araçlar, yüksek tabure ve tutunma barları gibi ev içi düzenlemeler, ağrılı dönemde sıcak ya da soğuk uygulama ve eklemi zorlayan uzun süreli çömelme, diz çökme ve ağır kaldırmadan kaçınmak günlük yaşamı kolaylaştırır.

Ağrı yönetiminde kullanılan ilaçlar hekim tarafından, kişinin böbrek, mide ve kalp damar durumu gözetilerek seçilir. Reçetesiz satılan ağrı kesicilerin uzun süre ve kendi kararınızla kullanılması, özellikle böbrek hastalığı, tansiyon yüksekliği ya da kan potasyum düzeyiyle ilgili bir sorunu olanlarda risk taşıyabilir; kullanmadan önce eczacınıza danışmanız önerilir. Yakınmalar azaldı diye hekiminizin planladığı izlemi kendi kararınızla bırakmayınız.

Bu sayfa genel sağlık bilgisi amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi için hekiminize, ilaç kullanımıyla ilgili sorularınız için eczacınıza başvurunuz.

Sık sorulan sorular

Kireçlenme ile romatizma aynı şey midir?

Hayır. Kireçlenme (osteoartrit) daha çok yükle ilişkili, tutulan eklemle sınırlı ve sabah tutukluğu kısa süren bir eklem hastalığıdır. İltihabi romatizmal hastalıklarda tutukluk genellikle bir saatten uzun sürer ve birden çok eklem simetrik biçimde tutulur; ayrımı hekim yapar.

Kireçlenme için en iyi ağrı kesici hangisidir?

Herkes için geçerli tek bir seçenek yoktur. Uygun yaklaşım yakınmaların şiddetine, tutulan ekleme, yaşa ve böbrek, mide, kalp damar durumuna göre değişir; tedaviye hekim karar verir, ilaç kullanımıyla ilgili sorularınız için eczacınıza danışabilirsiniz.

Yıpranan kıkırdak yeniden oluşur mu?

Erişkinde kıkırdağın kendini yenileme kapasitesi sınırlıdır. Buna karşılık ağrı ve işlev, kas gücü ve günlük yaşam düzenlemeleriyle zaman içinde değişebilir; izlem planını hekim belirler.

Spor yapmak eklemi daha çok aşındırır mı?

Eklemi zorlamayan düzenli etkinlik genellikle önerilir; hareketsizlik kas gücünü azaltarak yakınmaların artmasıyla ilişkilidir. Hangi egzersizin uygun olduğu ve hangi hareketlerden kaçınılacağı kişiye göre belirlenir.

Kilo vermek eklem yakınmalarını etkiler mi?

Kilo fazlalığı olan kişilerde diz ve kalça eklemine binen yükün azalması, yakınmaların seyriyle ilişkili en güçlü değiştirilebilir etkenlerden biridir. Hedef ve yöntem hekiminizle birlikte belirlenmelidir.

Röntgende kireçlenme görülmesi ameliyat gerekeceği anlamına gelir mi?

Hayır. Filmdeki değişimin derecesi ile yakınmaların şiddeti her zaman orantılı değildir; karar görüntüye değil kişinin ağrısına ve günlük işlevine bakılarak verilir.

Aymed İlaç Sanayi, üroloji ve nefroloji alanlarında ruhsatlı beşeri tıbbi ürünler üretmektedir. Bu sayfa tanı veya tedavi önerisi içermez; genel sağlık bilgisi amaçlıdır.